دکتر محمدابراهیم ایرج‌پور، دانشیار زبان و ادبیات فارسی، در دوازدهمین همایش بین‌المللی شمس و مولانا در خوی، با تشریح ابعاد علمی، ادبی و عرفانی شخصیت شمس اصفهانی، مجموعه آثار او را گواهی بر پیوند اندیشه‌های شمس تبریزی و مولانا با سنت عرفانی دوره‌های بعد دانست و با ارائه نمونه‌هایی از اشعار و نوشته‌های وی، از تأثیرپذیری این شاعر و عارف از غزلیات شمس و مثنوی معنوی سخن گفت.
ایرج‌پور در این نشست با عنوان «از شمس تبریزی تا شمس اصفهانی»، شمس اصفهانی را شخصیتی چندوجهی معرفی کرد که در حوزه‌های آموزش، پژوهش، ادبیات، حکمت و عرفان فعالیت داشت و آثار متنوعی به زبان‌های فارسی و عربی از خود به یادگار گذاشت.
وی با اشاره به فعالیت‌های فرهنگی و آموزشی این شخصیت اظهار کرد: شمس اصفهانی سال‌ها در آموزش‌وپرورش به‌عنوان دبیر ادبیات و عربی و مدیر مدارس فعالیت کرد و تلاش‌های او در عرصه تعلیم‌وتربیت چنان مورد توجه قرار گرفت که در سال ۱۳۱۸ مدال علمی دریافت کرد. او حتی در سال‌های پایانی عمر، با وجود بیماری و دشواری‌های جسمانی، بر ادامه خدمت فرهنگی تأکید داشت.
این دانشیار زبان و ادبیات فارسی با اشاره به گستردگی آثار شمس اصفهانی گفت: حدود ۳۰ اثر در حوزه‌های مختلف، از جمله تاریخ، حکمت، ادبیات و عرفان، به او نسبت داده شده است که بخشی از آن‌ها به چاپ رسیده و شماری نیز همچنان به‌صورت نسخه خطی باقی مانده‌اند. وی همچنین به جایگاه علمی و معنوی این شخصیت در میان اهل دانش اصفهان اشاره کرد و از برخی شاگردان و پژوهشگران شناخته‌شده‌ای نام برد که از دانش و توانایی‌های علمی او یاد کرده‌اند.
ایرج‌پور در ادامه، منظومه عرفانی «اسرارالعشق» را از آثار مهم شمس اصفهانی برشمرد و توضیح داد که این اثر، افزون بر پرداختن به موضوعات و روایت‌های عرفانی، حاوی اشارات مستقیم و غیرمستقیم به شمس تبریزی، مولانا و حسام‌الدین چلبی است. به گفته وی، بررسی این منظومه نشان می‌دهد که اندیشه‌ها و مضامین عرفانی مولانا در شعر شمس اصفهانی حضوری پررنگ داشته است.
وی با خواندن نمونه‌هایی از اشعار این اثر، به ارجاعات مستقیم شاعر به شمس و حسام‌الدین اشاره کرد و ابیاتی را یادآور شد که در آن‌ها نام این بزرگان و پیوند معنوی میان آنان و سنت عرفانی مولانا بازتاب یافته است. او همچنین نمونه‌هایی از اقتباس و تضمین ابیات مثنوی معنوی را ارائه کرد و نشان داد که شمس اصفهانی چگونه از زبان و مضامین مولانا در سروده‌های خود بهره برده است.
این پژوهشگر ادبیات فارسی، توجه شمس اصفهانی به مثنوی معنوی را فراتر از تأثیرپذیری زبانی و شعری دانست و با اشاره به بازآفرینی و تغییراتی که وی در برخی ابیات و مضامین مشهور مولانا ایجاد کرده است، بر ضرورت مطالعه تطبیقی آثار این دو شاعر برای شناخت دقیق‌تر مسیر انتقال و تحول اندیشه عرفانی تأکید کرد.
ایرج‌پور همچنین به دیگر آثار شمس اصفهانی، از جمله نوشته‌های تاریخی، رساله‌های عرفانی، آثار مربوط به احکام و مباحث دینی و کتاب‌های شرح‌حال‌نگارانه اشاره کرد. در میان این آثار، از «شمس‌التاریخ» به‌عنوان اثری در معرفی و شرح‌حال علما، عرفا، حکما و دانشمندان یاد کرد و توضیح داد که این کتاب به سبب گردآوری اطلاعات فشرده درباره شخصیت‌های علمی و عرفانی، در روزگار خود مورد توجه اهل تحقیق قرار گرفته است.
وی از دیگر فعالیت‌های فرهنگی شمس اصفهانی، انتشار مجله‌ای با هزینه شخصی در سال‌های ۱۳۰۵ و ۱۳۰۶ یاد کرد؛ نشریه‌ای که موضوعات علمی، اخلاقی، فقهی و ادبی را دربر می‌گرفت. همچنین کتاب «نامه سخنوران» را از جمله آثار قابل‌توجه او معرفی کرد که به معرفی شماری از شاعران هم‌عصرش می‌پردازد.
این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود، به تلاش‌های شمس اصفهانی برای گردآوری و معرفی غزلیات شمس تبریزی پرداخت و با اشاره به روند انتشار گزیده‌هایی از این غزلیات و کوشش‌های بعدی برای تصحیح و شرح آن‌ها، بر اهمیت فراهم‌کردن زمینه شناخت دقیق‌تر میراث شعری و عرفانی شمس تأکید کرد.
ایرج‌پور: آثار شمس اصفهانی از تداوم اندیشه شمس تبریزی و مولانا در سنت عرفانی حکایت دارد
25
مهر